Bà bầu ăn chè được, và với nhiều người, một chén chè là cách dễ chịu nhất để qua cơn thèm ngọt hay buồn nôn. Ba điều cần giữ: chọn chè nấu chín, mới nấu, đá và nước sạch; giữ độ ngọt vừa phải và chén nhỏ, nhất là từ giữa thai kỳ khi nguy cơ tiểu đường thai kỳ tăng; và với những nguyên liệu dân gian hay dặn kiêng hoặc còn ít dữ liệu cho phụ nữ mang thai như nha đam, ý dĩ, nhãn nhục, các loại "thảo mộc" trong chè dưỡng nhan, nên hỏi bác sĩ sản khoa trước khi ăn thường xuyên.
Bài này không thay lời khuyên của bác sĩ theo dõi thai. Nó giúp mẹ bầu và người nấu cho mẹ bầu biết nên hỏi gì, chọn món nào ít rủi ro, nấu và cất thế nào để chén chè không thành nguồn đau bụng trong giai đoạn mà ngộ độc thực phẩm đáng lo hơn bình thường.
Vì sao chuyện đường quan trọng hơn khi mang thai
Trong thai kỳ, cơ thể người mẹ thay đổi cách xử lý đường. Từ khoảng giữa thai kỳ, các hormone của nhau thai làm cơ thể kém nhạy với insulin hơn; ở một số người, tuyến tuỵ không bù kịp và dẫn tới tiểu đường thai kỳ. Vì thế nhiều nơi khám thai làm nghiệm pháp dung nạp đường khoảng tuần thứ 24 đến 28, sớm hơn nếu có yếu tố nguy cơ.
Điều này không có nghĩa là mọi mẹ bầu phải kiêng chè, mà có nghĩa là thói quen ăn chè ngọt đậm, ly lớn, mỗi ngày nên được điều chỉnh từ sớm. Một ly chè quán thường có cả đường trong chè, sữa đặc, nước cốt dừa và topping ngọt; cộng lại có thể vượt khá xa lượng đường thêm vào mà các tổ chức y tế khuyến nghị cho cả ngày.
Với mẹ bầu đã được chẩn đoán tiểu đường thai kỳ, chè cần đi theo kế hoạch ăn của bác sĩ: món nào, bao nhiêu, ăn lúc nào. Phần nguyên lý đổi nguyên liệu, bớt tinh bột nhanh trong bài nấu chè cho người tiểu đường của chuyên mục này áp dụng được, nhưng lượng cụ thể phải theo chỉ định riêng.
Món chè thường dễ chọn và món nên dè dặt
Bảng dưới đây là hướng chọn chung, dựa trên độ ngọt, độ chín và độ sạch của món. Mỗi thai kỳ khác nhau; mẹ có bệnh lý kèm theo nên hỏi bác sĩ.
| Nhóm món | Ví dụ | Vì sao | Cách ăn |
|---|---|---|---|
| Dễ chọn | Chè đậu xanh, đậu đỏ, đậu đen nấu chín, chè hạt sen, chè khoai lang | Nấu chín kỹ, ít nguyên liệu tươi sống | Bớt ngọt, ăn trong ngày, hâm lại nếu để tủ |
| Dễ chọn | Chè trôi nước, chè bột lọc nóng | Nấu chín, ăn nóng | Viên nhỏ, nhai kỹ; nhiều tinh bột nên ăn ít |
| Dè dặt | Chè Thái, hoa quả dầm, chè trái cây tươi | Trái cắt sẵn để lâu, sữa và cốt để ngoài | Tự làm ở nhà, cắt trái sát lúc ăn |
| Dè dặt | Chè có kem tươi, sữa tươi chưa rõ thanh trùng | Nguy cơ nhiễm khuẩn nếu bảo quản kém | Chọn sữa đã tiệt trùng, thanh trùng |
| Dè dặt | Chè dưỡng nhan có nhiều thảo mộc khô | Thành phần đa dạng, nhiều thứ ít dữ liệu khi mang thai | Hỏi bác sĩ, chọn nguồn rõ ràng |
| Dè dặt | Chè đá ở xe đẩy, quán vỉa hè | Khó biết nguồn đá và thời gian để chè | Ưu tiên chỗ quen, chè nóng, hoặc tự làm |
Điểm chung của nhóm dè dặt là khó kiểm soát vệ sinh, chứ không phải bản thân món có hại. Tự làm ở nhà với nguyên liệu sạch, ăn ngay sau khi làm thì phần lớn các món ấy trở lại nhóm dễ chọn.
Những nguyên liệu nên hỏi bác sĩ trước khi ăn thường xuyên
Nha đam. Phần gel trong suốt thường được dùng trong chè. Phần nhựa vàng nằm sát vỏ có chứa aloin, một chất có tác dụng nhuận tràng mạnh; các tài liệu thận trọng khuyên phụ nữ mang thai tránh dạng uống có aloin. Nếu ăn nha đam trong chè, gọt bỏ hết vỏ xanh, rửa và ngâm kỹ cho hết nhựa, chỉ dùng phần thịt trong, và hỏi bác sĩ nếu định ăn thường xuyên.
Ý dĩ (bo bo). Hạt ý dĩ hay có trong chè dưỡng nhan, sâm bổ lượng. Một số tài liệu dân gian và đông y dặn phụ nữ mang thai hạn chế ý dĩ; bằng chứng khoa học về tác hại ở lượng ăn thông thường còn ít. Khi dữ liệu chưa rõ, cách an toàn là hỏi bác sĩ và tạm bỏ khỏi chén chè.
Nhãn nhục, long nhãn. Có vị rất ngọt và được dân gian coi là "nóng". Ngoài chuyện quan niệm, long nhãn sấy có đường tự nhiên rất cao; mẹ bầu cần kiểm soát đường nên dùng ít.
Thảo mộc khô trong chè dưỡng nhan. Táo đỏ, kỷ tử, tuyết yến, nhựa đào, hạt đười ươi… mỗi thứ một nguồn, nhiều thứ hàng trôi nổi không rõ xuất xứ, không rõ có tẩy trắng hay chất bảo quản. Với mẹ bầu, chè càng ít thành phần lạ càng dễ kiểm soát.
Đu đủ xanh. Ít xuất hiện trong chè, nhưng đôi khi có trong chè trái cây kiểu mới. Đu đủ xanh có nhựa mủ mà nhiều tài liệu khuyên phụ nữ mang thai tránh; đu đủ chín thì khác. Nếu không chắc độ chín, bỏ ra.
Nấu và cất chè cho mẹ bầu: giữ sạch là việc chính
Trong thai kỳ, hệ miễn dịch thay đổi khiến một số bệnh do thực phẩm, như nhiễm Listeria, đáng lo hơn bình thường; Listeria có thể sống và phát triển chậm ngay trong tủ lạnh. Những bước dưới đây giảm rủi ro cho mọi món chè, không chỉ cho mẹ bầu.
- Nấu chín kỹ phần cái: đậu, khoai, hạt sen sôi đủ lâu. Không để đậu sống sót lại trong nồi.
- Nấu lượng vừa ăn trong một hai ngày. Làm nguội nhanh, chia hộp nhỏ, cất ngăn mát ngay.
- Hâm sôi lại phần chè đã để tủ trước khi ăn nếu là chè ăn nóng. Với chè ăn lạnh, ăn trong ngày nấu.
- Nước cốt dừa, sữa nấu riêng, lượng nhỏ, dùng trong ngày; không để ở nhiệt độ phòng lâu.
- Đá dùng đá làm từ nước sạch, hoặc đá viên mua ở nơi rõ nguồn. Không dùng đá cây đập vụn không rõ xuất xứ.
- Trái cây rửa kỹ dưới vòi nước rồi mới gọt, cắt sát lúc ăn; dao và thớt dùng riêng cho đồ chín.
Nếu sau khi ăn chè mẹ bầu bị sốt, tiêu chảy, đau bụng nhiều, nôn kéo dài hoặc thấy thai cử động khác thường, cần đi khám sớm, không tự xử trí ở nhà.
Thèm ngọt, ốm nghén và chuyện "ăn cho con"
Ba tháng đầu, nhiều mẹ bầu nghén không ăn được cơm, chỉ thấy dễ chịu với đồ mát, chua ngọt. Một chén chè đậu xanh nấu lỏng, một ly sương sáo hay thạch rau câu mát lúc này có ích vì giúp ăn uống lại được, bổ sung nước. Mẹ nghén nặng, nôn nhiều không giữ được nước là tình huống cần đi khám, không phải chuyện của bếp.
Từ giữa thai kỳ, thèm ngọt có thể tăng. Đây là lúc nên chuyển dần sang chè ít ngọt, chén nhỏ, ăn sau bữa thay vì thay bữa. Nấu chè có đậu, hạt sen, khoai cắt miếng giúp chén chè có thêm chất xơ, đạm, no lâu hơn so với ly thạch nước đường chỉ có ngọt.
Quan niệm "ăn cho hai người" khiến không ít gia đình khuyến khích mẹ bầu ăn nhiều đồ ngọt. Các hướng dẫn dinh dưỡng thai kỳ hiện nay chỉ khuyên tăng năng lượng vừa phải ở giai đoạn sau, và ưu tiên thực phẩm giàu dinh dưỡng chứ không phải đường. Một chén chè nhỏ là niềm vui; ba ly chè lớn mỗi ngày là gánh nặng cho cả mẹ lẫn kết quả khám.
Người nấu cho mẹ bầu, thường là chồng hoặc bà, có thể giúp nhiều bằng những việc nhỏ: nấu sẵn một hộp chè ít ngọt trong tủ để mẹ không phải mua ly chè quán lúc thèm, múc ra chén nhỏ thay vì đưa cả hộp, và để nước đường riêng nếu mẹ muốn ngọt thêm một chút. Thói quen hình thành trong thai kỳ thường theo cả gia đình sang giai đoạn con ăn dặm sau này.
Mấy câu nên hỏi bác sĩ ở lần khám thai tới
Để buổi khám có ích, mẹ bầu có thể ghi lại những câu cụ thể về thói quen ăn chè của mình thay vì hỏi chung chung "ăn ngọt được không":
- Thói quen hiện tại: mỗi tuần ăn mấy lần chè, ly cỡ nào, có sữa đặc, cốt dừa không; có cần giảm và giảm tới đâu.
- Kết quả đường huyết, nghiệm pháp dung nạp đường (nếu đã làm) cho phép ăn ngọt ở mức nào.
- Những nguyên liệu cụ thể đang ăn: nha đam, ý dĩ, long nhãn, táo đỏ, kỷ tử, nhựa đào; có nên dùng không.
- Có được dùng chất tạo ngọt thay đường không, nếu có thì loại nào.
- Có bệnh kèm như thiếu máu, tăng huyết áp, dọa sinh non thì chế độ ăn có gì cần lưu ý thêm.
Mang theo ảnh chụp những món hay ăn cũng giúp bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hình dung nhanh hơn.
Ba món chè nhẹ tự làm ở nhà cho mẹ bầu
Chè hạt sen lá dứa nấu nước trong. Hạt sen khô ngâm mềm, bỏ tim nếu còn, nấu lửa nhỏ với vài lá dứa tới khi hạt bở. Làm ngọt nhẹ bằng một ít đường phèn sau khi hạt đã mềm. Món ít thành phần, dễ kiểm nguồn, ăn nóng hay để nguội đều được. Có thể thêm vài lát gừng mỏng cho mẹ đang nghén, vì nhiều người thấy vị gừng dễ chịu; mẹ có bệnh lý dạ dày nên thử từng ít.
Thạch rau câu nước dừa ít đường. Nấu bột rau câu với nước dừa tươi vừa mở trái, chỉ thêm rất ít đường vì nước dừa đã có vị ngọt. Đổ khuôn, để nguội rồi cất ngăn mát, ăn trong một hai ngày. Đây là món mát, nhiều nước, hợp lúc nghén hoặc ngày nóng. Nước dừa phải dùng ngay sau khi mở trái; nước dừa đóng chai cần đọc thành phần vì nhiều loại đã thêm đường.
Chè đậu đỏ khoai lang. Đậu đỏ nhỏ ngâm qua đêm, nấu bở nhưng còn hạt; khoai lang cắt miếng vuông cho vào khi đậu gần mềm, nấu thêm tới khi khoai chín tới. Khoai lang đã có vị ngọt tự nhiên nên đường giảm được khá nhiều. Món có chất xơ từ đậu và khoai, no lâu, hợp làm phần ngọt sau bữa trưa. Đậu đỏ hạt to thì phải đun sôi mạnh ít nhất mười phút đầu để phá lectin.
Nguyên tắc chung cho cả ba. Nấu mẻ nhỏ, ăn trong một hai ngày, chén cỡ chén cơm. Không thêm sữa đặc, hạn chế nước cốt dừa. Ghi lại món nào mẹ ăn dễ chịu, món nào gây đầy bụng hay ợ nóng, vì cùng một món mỗi người phản ứng một khác, và cùng một người cũng thay đổi theo từng giai đoạn thai kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Bà bầu ăn chè đậu xanh được không?
Chè đậu xanh nấu chín, ít ngọt là món nhiều mẹ bầu ăn được, nhất là lúc nghén. Điều cần chú ý là độ ngọt, lượng ăn và vệ sinh khi để qua đêm. Mẹ có tiểu đường thai kỳ hay bệnh lý khác thì hỏi bác sĩ về lượng phù hợp.
Mẹ bầu ăn chè đá ngoài quán có sao không?
Rủi ro nằm ở nguồn đá, thời gian chè để ngoài và trái cây cắt sẵn, không nằm ở việc chè lạnh. Nên ưu tiên quán quen sạch sẽ, chè nấu trong ngày, hoặc tự làm ở nhà với đá sạch. Khi không chắc, chọn chè nóng an toàn hơn.
Ăn chè có làm con to quá không?
Cân nặng của thai phụ thuộc nhiều yếu tố, nhưng mẹ ăn quá nhiều đường và có tiểu đường thai kỳ không kiểm soát là một yếu tố liên quan tới thai to. Ăn chè chừng mực, ít ngọt và làm đúng các xét nghiệm bác sĩ chỉ định là cách tốt hơn lo lắng chung chung.
Mẹ bầu có nên dùng đường ăn kiêng để nấu chè?
Một số chất tạo ngọt được cơ quan quản lý cho phép dùng trong thai kỳ ở mức vừa phải, nhưng dữ liệu dài hạn còn hạn chế và khuyến nghị thay đổi theo thời gian. Mẹ bầu nên hỏi bác sĩ trước; cách đơn giản hơn là quen dần với chè ngọt nhẹ bằng đường thường.
Chè dưỡng nhan có tốt cho bà bầu không?
Chè dưỡng nhan chỉ là tên món, không có tác dụng đặc biệt nào cho thai kỳ. Món này lại có nhiều thành phần khô như ý dĩ, táo đỏ, kỷ tử, nhựa đào, tuyết yến mà nguồn hàng khó kiểm. Mẹ bầu muốn ăn nên hỏi bác sĩ và chọn bản ít thành phần, nguồn rõ ràng.
Sau sinh, đang cho con bú có cần kiêng chè không?
Phần lớn các món chè nấu chín, ít ngọt đều ăn được khi cho con bú; lượng đường vẫn nên vừa phải. Một số nguyên liệu như nha đam, thảo mộc lạ nên hỏi bác sĩ vì có thể ảnh hưởng tiêu hoá của mẹ hoặc chưa rõ dữ liệu qua sữa.