Chè cho trẻ nhỏ nên được nấu riêng theo ba nguyên tắc: ngọt nhẹ hơn hẳn chè người lớn và càng nhỏ càng ít đường thêm vào; nguyên liệu mềm, nghiền hoặc cắt nhỏ, bỏ hẳn những thứ dai, tròn, cứng dễ gây hóc như trân châu, thạch dừa, thạch konjac, hạt sen nguyên, đậu phộng cả hạt; và chén thật nhỏ, ăn như món tráng miệng sau bữa chứ không thay bữa. Trẻ dưới mười hai tháng tuổi không dùng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào.
Bài này dành cho cha mẹ, ông bà muốn cho con cháu thưởng thức món chè của gia đình mà không biến nó thành thói quen ăn ngọt đậm. Đây là góc cách nấu cho từng độ tuổi. Trẻ có bệnh lý như tiểu đường, béo phì đang điều trị, dị ứng thực phẩm, rối loạn nuốt thì cần theo hướng dẫn riêng của bác sĩ nhi khoa.
Vì sao chè của bé phải khác chè của người lớn
Khẩu vị ngọt được hình thành sớm. Trẻ sinh ra đã thích vị ngọt, nhưng mức ngọt mà trẻ coi là "bình thường" phụ thuộc nhiều vào những gì được ăn trong mấy năm đầu. Trẻ quen ăn chè ngọt đậm, sữa đặc rưới đầy ly, sẽ thấy trái cây hay sữa không đường là nhạt nhẽo. Ngược lại, trẻ quen với chè ngọt nhẹ thường vẫn ăn ngon miệng, và giữ được khả năng cảm nhận vị tự nhiên của đậu, khoai, trái cây.
Các tổ chức y tế đều khuyên hạn chế đường thêm vào cho trẻ. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ khuyên trẻ dưới hai tuổi tránh đường thêm vào, và trẻ lớn hơn nên giữ lượng đường thêm vào trong ngày ở mức thấp, khoảng sáu muỗng cà phê trở xuống. Tổ chức Y tế Thế giới khuyên đường tự do dưới mười phần trăm năng lượng, tốt hơn nữa là dưới năm phần trăm, cho cả trẻ em và người lớn. Một ly chè quán cỡ lớn có thể đã chiếm trọn hoặc vượt mức ấy.
Ngoài đường, kết cấu cũng là chuyện lớn. Ly chè người lớn là tập hợp của đủ thứ trơn, dai, tròn: trân châu, thạch, hạt é, hạt sen, đậu phộng, dừa sợi. Với trẻ nhỏ đang học nhai nuốt, đó là những nguyên liệu dễ trôi tuột vào đường thở. Vì vậy chè của bé không chỉ là chè người lớn bớt đường mà còn phải là chè được sửa kết cấu.
Chè theo từng độ tuổi
Mốc tuổi dưới đây là hướng chung; mỗi trẻ phát triển kỹ năng nhai nuốt khác nhau. Khi không chắc, chọn kết cấu mềm hơn và hỏi bác sĩ nhi.
| Độ tuổi | Có nên ăn chè | Kết cấu phù hợp | Độ ngọt |
|---|---|---|---|
| Dưới 6 tháng | Không. Trẻ bú mẹ hoặc sữa công thức | Không áp dụng | Không áp dụng |
| 6–12 tháng | Không cần chè; nếu cho nếm thì là món ăn dặm nghiền mịn | Bí đỏ, khoai lang, đậu xanh cà vỏ nấu nhừ nghiền mịn, không topping | Không thêm đường, không mật ong |
| 1–2 tuổi | Có thể nếm vài muỗng, thỉnh thoảng | Nghiền thô hoặc cắt rất nhỏ, mềm tan khi ép bằng lưỡi | Không hoặc rất ít đường thêm vào |
| 2–4 tuổi | Một chén nhỏ, thỉnh thoảng | Cắt nhỏ, bỏ thạch dai, trân châu, hạt tròn cứng | Ngọt nhẹ hơn chè người lớn rõ rệt |
| Trên 4 tuổi | Như món tráng miệng gia đình, chừng mực | Gần như người lớn, vẫn cẩn thận với thạch dai, trân châu | Vẫn nên ít ngọt, ít sữa đặc |
Mốc bốn tuổi được nhắc nhiều vì nhiều hướng dẫn phòng hóc của các hiệp hội nhi khoa coi trẻ dưới bốn tuổi là nhóm nguy cơ cao nhất với thức ăn tròn, cứng, trơn. Với thạch konjac dạng cốc nhỏ, nguy cơ cao ở mọi lứa tuổi trẻ em; một số nước đã cấm hoặc hạn chế loại thạch này.
Topping nên bỏ, topping sửa được
Bỏ hẳn: trân châu, thạch dừa, thạch konjac. Đây là những thứ vừa dai vừa trơn, trẻ không nhai nát được mà lại dễ trượt. Thạch konjac không tan khi ngậm như thạch rau câu, nên khi đã vào đường thở rất khó lấy ra. Với trẻ nhỏ, đừng cố cắt nhỏ để giữ lại; bỏ hẳn là quyết định đơn giản nhất.
Bỏ hoặc nghiền: hạt tròn cứng. Đậu phộng cả hạt, hạt sen còn cứng, hạt điều, ngô hạt chưa nhừ là những thứ hay gây hóc. Có thể nghiền nhuyễn đậu phộng rang thành bột rắc lên, nấu hạt sen thật nhừ rồi tán, ngô nấu chín xay thô. Trẻ có tiền sử dị ứng hoặc gia đình có người dị ứng đậu phộng nên hỏi bác sĩ trước khi cho thử.
Sửa được: thạch rau câu. Thạch rau câu làm mềm, ít bột hơn bình thường, cắt hạt nhỏ, tan khá nhanh khi ngậm. Đây là topping vui mắt mà an toàn hơn nhiều so với thạch dai mua sẵn. Làm không đường hoặc ngọt rất nhẹ, dùng nước ép trái cây pha loãng để có màu.
Sửa được: hạt é, hạt chia. Phải ngâm nở hoàn toàn, không còn hạt khô. Hạt chia khô nuốt vào rồi mới nở có thể gây tắc. Với trẻ dưới hai tuổi, cân nhắc bỏ qua vì kết cấu nhầy làm trẻ dễ sặc.
Sửa được: dừa. Dừa sợi khô dai và khó nhai; dừa non nạo mềm thì dùng được với trẻ lớn. Nước cốt dừa nấu loãng, ít, chủ yếu để có hương.
Nấu một nồi chè gia đình mà vẫn có phần cho bé
Không cần nấu nồi riêng cho trẻ. Cách dưới đây tách phần của bé ra từ trước khi nêm ngọt, nên cả nhà vẫn ăn cùng một món.
- Nấu phần cái (đậu xanh cà vỏ, bí đỏ, khoai lang, đậu đỏ nhỏ) mềm hoàn toàn trong nước không đường.
- Múc riêng phần cho bé ra một nồi nhỏ trước khi nêm. Nghiền hoặc cắt nhỏ theo độ tuổi.
- Nấu phần của bé thêm vài phút cho thật mềm, thêm chút nước nếu đặc. Có thể không nêm gì, vị ngọt tự nhiên của bí, khoai là đủ.
- Với trẻ trên hai tuổi, nêm ngọt nhẹ: lấy một muỗng nhỏ đường hoà vào nồi nhỏ, nếm, thường chỉ cần khoảng một phần ba độ ngọt của nồi người lớn.
- Phần nồi lớn nêm như bình thường cho người lớn.
- Để nguội tới khi chỉ còn ấm, thử nhiệt ở mu bàn tay hoặc môi trước khi đút. Chè nóng là nguyên nhân bỏng miệng hay gặp ở trẻ.
Trẻ lớn hơn thích tự xúc thì cho chén nhỏ, muỗng nhỏ, ngồi yên tại bàn, có người lớn ngồi cùng. Không cho trẻ vừa chạy chơi vừa ăn chè có hạt, có thạch.
Đồ ngọt gói sẵn, chè quán và những lúc khó kiểm soát
Ở nhà thì dễ, khó là lúc ra ngoài. Ly chè quán thường được pha cho khẩu vị người lớn, nhiều sữa đặc, nhiều topping dai. Khi đi cùng trẻ, có thể gọi ly nhỏ, dặn ít ngọt, không trân châu, không thạch dừa, tách sữa đặc ra riêng; hoặc chia ly của người lớn ra chén nhỏ cho bé chỉ phần đậu, khoai mềm.
Thạch, pudding, chè đóng hộp bán ở cửa hàng tiện lợi thường được quảng cáo cho trẻ em với hình ảnh vui mắt. Đọc thành phần: đường thường đứng đầu hoặc thứ hai, nhiều loại có chất tạo màu, hương liệu. Dạng thạch cốc nhỏ mút trực tiếp là dạng nguy hiểm nhất với trẻ nhỏ vì cả miếng thạch có thể bị hút thẳng vào họng.
Ông bà thường có thói quen dỗ cháu bằng đồ ngọt. Thay vì cấm, có thể thoả thuận: chè ông bà nấu thì nấu ít ngọt, mỗi lần một chén nhỏ, ăn sau bữa. Trẻ vẫn có kỷ niệm với món chè của ông bà, cha mẹ vẫn giữ được nguyên tắc.
Lúc nào cho bé ăn chè và ăn bao nhiêu
Chè là món tráng miệng, không phải bữa ăn. Cho trẻ ăn chè thay bữa phụ lúc đói dễ làm trẻ no đường, đến bữa chính không ăn được cơm, rau, đạm. Thời điểm hợp lý hơn là sau bữa chính, khi trẻ đã ăn đủ, hoặc một bữa phụ có chủ đích mà phần lớn là đậu, khoai, trái cây chứ không phải nước đường.
Về lượng, cách thực tế nhất là dùng chén nhỏ của bé, múc khoảng nửa chén đến một chén tuỳ tuổi, và không múc thêm dù trẻ đòi. Trẻ đòi thêm thường không vì đói mà vì vị ngọt; đề nghị một món khác như miếng trái cây giúp trẻ chuyển sự chú ý.
Tránh cho trẻ ăn chè ngọt sát giờ ngủ mà không đánh răng. Đường bám lâu trong miệng là nguyên nhân sâu răng phổ biến ở trẻ; chè có nước cốt dừa, sữa đặc, bám dính càng lâu. Sau khi ăn chè, cho trẻ uống vài ngụm nước lọc hoặc súc miệng, và đánh răng trước khi ngủ.
Cũng nên để ý phản ứng của trẻ khi thử nguyên liệu mới. Đậu phộng, mè, đậu nành, sữa bò, hạt điều đều là những thứ có thể gây dị ứng. Mỗi lần chỉ cho thử một nguyên liệu mới, lượng nhỏ, vào buổi sáng để dễ theo dõi; nếu trẻ nổi mẩn, nôn, quấy khóc bất thường hay khó thở thì ngừng và đưa đi khám.
Bốn món chè hợp với trẻ và cách sửa cho bé
Chè bí đỏ đậu xanh. Bí đỏ già hấp chín, đậu xanh cà vỏ nấu bở, trộn lại rồi nấu thêm với chút nước cho sánh tự nhiên. Bí và đậu đều mềm tan, vị ngọt bùi sẵn có, màu vàng cam bắt mắt với trẻ. Với trẻ một hai tuổi, nghiền thô; trẻ lớn hơn để miếng bí nhỏ cỡ hạt ngô. Gần như không cần thêm đường; rưới vài giọt nước cốt dừa loãng cho thơm là đủ.
Chè khoai lang gừng loãng. Khoai lang mật hấp kỹ, cắt hạt lựu, nấu trong nước có một lát gừng mỏng và vài lá dứa. Với trẻ nhỏ, bỏ gừng hoặc chỉ để rất ít vì vị cay có thể làm trẻ khó chịu. Món này hợp mùa lạnh, ăn ấm, trẻ có thể tự xúc vì miếng khoai mềm không trơn.
Chè chuối nước cốt dừa loãng. Chuối xiêm chín kỹ cắt khoanh mỏng, nấu nhanh trong nước cốt dừa pha loãng, thêm ít bột năng cho sánh. Bỏ bột báng và đậu phộng cả hạt khỏi phần của bé; nếu muốn có vị bùi, rắc chút mè rang đã giã nhuyễn. Chuối chín kỹ đã ngọt nên đường giảm được nhiều.
Thạch rau câu trái cây mềm. Nấu bột rau câu với nước và chút nước ép trái cây pha loãng để có màu, giảm lượng bột cho thạch mềm. Cho vào khuôn nhỏ hoặc cắt hạt lựu nhỏ, thêm vài miếng trái chín mềm như đu đủ chín, xoài chín cắt nhỏ. Không dùng thạch konjac, không làm thạch cứng giòn. Món này mát, hợp trẻ lớn vào mùa hè.
Câu hỏi thường gặp
Bé mấy tháng thì được ăn chè?
Trẻ dưới sáu tháng chỉ bú sữa. Từ sáu tháng đến một tuổi, trẻ không cần chè; nếu muốn cho trẻ làm quen vị đậu, bí, khoai thì dùng dạng nghiền mịn không đường như món ăn dặm. Từ khoảng một tuổi trở lên mới nên cho nếm chè ngọt rất nhẹ, kết cấu mềm.
Có nên dùng mật ong thay đường nấu chè cho bé?
Trẻ dưới mười hai tháng tuổi tuyệt đối không dùng mật ong, kể cả mật ong đã nấu trong chè, vì nguy cơ ngộ độc botulinum. Với trẻ lớn hơn, mật ong vẫn là đường và không tốt hơn đường cát về mặt lượng đường, nên cũng chỉ dùng ít.
Trẻ ăn thạch rau câu có an toàn không?
Thạch rau câu mềm, cắt nhỏ, tan nhanh khi ngậm thì tương đối an toàn với trẻ lớn có người lớn trông. Thạch dai, thạch konjac, thạch cốc nhỏ để mút thì không nên cho trẻ nhỏ ăn. Khi tự làm, giảm lượng bột rau câu để thạch mềm hơn bình thường.
Bé bị hóc khi ăn chè thì làm gì?
Nếu trẻ còn ho được, để trẻ tiếp tục ho, không thò tay móc họng. Nếu trẻ không ho, không khóc, không thở được, cần làm ngay thủ thuật sơ cứu hóc dị vật theo lứa tuổi và gọi cấp cứu 115. Cha mẹ nên học sơ cứu hóc dị vật từ khoá học có người hướng dẫn.
Chè đậu xanh có giúp bé "mát", hết rôm sảy không?
Đó là quan niệm dân gian. Chè đậu xanh ít ngọt là món ăn ổn cho trẻ lớn, nhưng không có bằng chứng chè chữa được rôm sảy hay "nóng trong". Rôm sảy chủ yếu do nóng, ra mồ hôi nhiều; giữ trẻ thoáng mát quan trọng hơn ăn món gì.
Trẻ thừa cân có được ăn chè không?
Trẻ thừa cân không nhất thiết phải kiêng hẳn, nhưng nên ăn chè ít ngọt, ít cốt dừa, chén nhỏ và thưa hơn, theo kế hoạch của bác sĩ nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Quan trọng là thói quen cả nhà, không chỉ riêng chén chè của trẻ.